Ontdek de wereld van fotografie

Onscherpte in fotografie voorkomen en creatief gebruiken

Leer scherpte beheersen en gebruik onscherpte bewust in je foto's.

Scherpstellen en scherpte in fotografie

Een scherpe foto begint met een juiste scherpstelling. Toch kan onscherpte ook bewust worden gebruikt als creatief effect. Techniek en creativiteit bepalen samen het resultaat.

Scherpstellen

Autofocussystemen gebruiken contrast- en/of fase-informatie om te bepalen waar het beeld scherp is. De camera stuurt vervolgens het objectief aan om op het gekozen onderwerp scherp te stellen.

Autofocus

Moderne camera's kunnen automatisch scherpstellen wanneer de ontspanknop half wordt ingedrukt of wanneer een aparte AF-knop wordt gebruikt. Afhankelijk van de camera en het onderwerp zijn verschillende autofocusstanden beschikbaar.

  • AF-S: de camera stelt eenmaal scherp. Geschikt voor stilstaande onderwerpen.
  • AF-C: de camera blijft de scherpstelling aanpassen zolang het onderwerp beweegt. Geschikt voor bewegende onderwerpen.
  • AF-A: bij camera's die deze stand bieden, kiest de camera automatisch tussen enkelvoudige en continue autofocus.

Handmatig scherpstellen

Handmatig scherpstellen kan via de AF/MF- of M/A/M-schakelaar op het objectief of via de camera-instellingen. Bij Nikon-objectieven worden bijvoorbeeld aanduidingen als M/A en M gebruikt; bij Canon vaak AF en MF. Deze instelling staat los van de M-stand voor handmatige belichting.

Scherpstelpunten kiezen

Digitale camera's beschikken over meerdere scherpstelpunten of scherpstelgebieden waarmee je bepaalt waar in het beeld de camera moet scherpstellen.

Eén geselecteerd scherpstelpunt in het zoekerbeeld van een Nikon D7100 Negen geselecteerde scherpstelpunten in het zoekerbeeld van een Nikon D7100

De afbeeldingen tonen één en negen geselecteerde scherpstelpunten in het zoekerbeeld van een Nikon D7100. Afhankelijk van de camera kunnen aanzienlijk meer scherpstelpunten of grotere scherpstelgebieden beschikbaar zijn.

Het middelste scherpstelpunt wordt vaak gebruikt, maar voor een andere compositie kan een ander scherpstelpunt praktischer zijn. Door het scherpstelpunt te verplaatsen hoef je na het scherpstellen minder vaak opnieuw te kadreren.

Onscherpte door beweging voorkomen

Camera stilhouden

Bewegingsonscherpte door camerabeweging ontstaat wanneer de camera tijdens de opname beweegt. Een statief is een eenvoudige manier om de camera stabiel te houden. Gebruik eventueel de zelfontspanner of een draadloze afstandsbediening om beweging bij het indrukken van de ontspanknop te voorkomen.

Staat de camera op een statief, controleer dan de aanbevelingen van de fabrikant voor beeldstabilisatie of vibratiereductie. Bij sommige systemen kan deze ingeschakeld blijven, terwijl bij andere systemen uitschakelen wordt aanbevolen. Bij een spiegelreflexcamera kan spiegelopklappen bovendien trillingen door de spiegel beperken.

Zonder statief kun je de camera ondersteunen tegen een muur, hek, tafel of ander vast oppervlak. Een eenvoudige vorm van stabilisatie is ook mogelijk met een strak gespannen koord dat aan de camera wordt bevestigd en onder de voet wordt gehouden.

Een snellere sluitertijd gebruiken

Een korte sluitertijd vermindert de kans op bewegingsonscherpte. Voor snel bewegende onderwerpen, zoals bij sportfotografie, zijn sluitertijden van bijvoorbeeld 1/1000 seconde of korter vaak geschikt om beweging te bevriezen.

Voor fotograferen uit de hand wordt traditioneel als uitgangspunt een sluitertijd gebruikt die ongeveer de reciproke waarde van de brandpuntsafstand is. Bij 80 mm betekent dat op een full-framecamera ongeveer 1/80 seconde. Bij een cropcamera, hoge sensorresolutie, bewegende onderwerpen of zonder beeldstabilisatie kan een kortere sluitertijd nodig zijn.

Scherptediepte en diafragma

De scherptediepte wordt onder andere bepaald door de scherpstelafstand, brandpuntsafstand, het diafragma en het gebruikte sensorformaat. Een groter f-getal, zoals f/11, geeft onder gelijke omstandigheden meer scherptediepte dan een kleiner f-getal, zoals f/2.8.

Moderne objectieven hebben meestal geen uitgebreide scherptediepteschaal meer. Een app of online calculator kan helpen om de scherptediepte of hyperfocale afstand te berekenen.

Hyperfocale afstand

De hyperfocale afstand is de scherpstelafstand waarbij de scherptediepte, volgens een gekozen criterium voor aanvaardbare scherpte, van ongeveer de helft van die afstand tot oneindig loopt.

Een veelgebruikte formule is: H = F²/(N × c) + F. Hierbij staat F voor de brandpuntsafstand, N voor het diafragmagetal en c voor de diameter van de toegestane verstrooiingscirkel.

De berekende hyperfocale afstand is afhankelijk van onder andere het sensorformaat en de gekozen verstrooiingscirkel. Een app of calculator is daarom meestal de eenvoudigste manier om deze afstand in de praktijk te bepalen.

Voorbeeld: bij een brandpuntsafstand van 35 mm, f/11 en een verstrooiingscirkel van 0,03 mm ligt de hyperfocale afstand rond 3,7 meter. Wanneer je op deze afstand scherpstelt, loopt het volgens deze benadering aanvaardbaar scherpe gebied vanaf ongeveer 1,85 meter tot oneindig.

Onscherpte creatief gebruiken

Onscherpte hoeft geen fout te zijn. Bewust toegepast kan onscherpte beweging, snelheid, diepte of sfeer aan een foto toevoegen en de aandacht naar het belangrijkste onderwerp leiden.

Panning en meetrekken

Bij panning beweegt de camera tijdens de opname mee met een bewegend onderwerp. Het onderwerp kan daardoor relatief scherp blijven, terwijl de achtergrond door de camerabeweging onscherp wordt weergegeven.

Een sluitertijd van bijvoorbeeld 1/60 seconde kan een goed uitgangspunt zijn, maar de ideale sluitertijd hangt af van de snelheid en afstand van het onderwerp. Volg het onderwerp vloeiend en maak meerdere foto's. Panning vereist vooral oefening.

Fietser scherp gefotografeerd met panning tegen een onscherpe achtergrond

De fietser is relatief scherp terwijl de achtergrond door het meetrekken van de camera onscherp wordt weergegeven. De scooter op de achtergrond versterkt het gevoel van snelheid.

Bokeh en geringe scherptediepte

Bokeh beschrijft het karakter van de onscherpe delen buiten het scherptegebied. Het is vaak zichtbaar in zachte, vervaagde lichtpunten op de achtergrond. Een grote lensopening, zoals f/1.8 of f/2.8, kan helpen om een geringe scherptediepte en een duidelijk onscherpe achtergrond te creëren.

Lees verder bij Achtergrond en bokeh .

Lange sluitertijden en bewegingsonscherpte

Een lange sluitertijd kan beweging als onscherpte registreren. Bewegende auto's kunnen bijvoorbeeld lichtsporen veroorzaken, terwijl stromend water een zachte, vloeiende structuur kan krijgen.

Dit effect kan zowel bij weinig licht als bij daglicht worden toegepast. Bij veel licht is soms een ND-filter nodig om een voldoende lange sluitertijd te kunnen gebruiken zonder de foto te overbelichten.

Rijdende auto met bewegingsonscherpte door een lange sluitertijd

Dit is geen panning. De camera blijft op de scène gericht terwijl de auto door het beeld rijdt. De lange sluitertijd zorgt ervoor dat de beweging van de auto als bewegingsonscherpte wordt geregistreerd.