Wat is een fotografisch filter?

Een fotografisch filter is een optisch hulpmiddel dat voor het objectief van een camera wordt geplaatst om het licht dat de sensor bereikt te beïnvloeden. Afhankelijk van het type filter kan het de hoeveelheid licht verminderen, reflecties beperken, belichtingsverschillen corrigeren, kleuren beïnvloeden of een bepaald visueel effect creëren.

Hoewel veel effecten tegenwoordig tijdens de beeldbewerking kunnen worden gemaakt, spelen bepaalde filters nog steeds een belangrijke rol in de digitale fotografie. Polarisatiefilters en grijsfilters produceren bijvoorbeeld effecten die achteraf niet altijd overtuigend kunnen worden nagebootst.

Fotografische filters kiezen en gebruiken

Schroeffilter of filterhouder?

Filters zijn verkrijgbaar als schroeffilters of als rechthoekige en vierkante filters die in een filterhoudersysteem worden geplaatst. Een schroeffilter wordt rechtstreeks op de voorkant van het objectief geschroefd en moet dezelfde filterdiameter hebben als het objectief.

Een filterhoudersysteem is flexibeler wanneer verschillende objectieven worden gebruikt. Hetzelfde filter kan vaak met meerdere objectieven worden gebruikt door de filterhouder van de juiste adapterring te voorzien. Dit kan voordeliger zijn dan hetzelfde filter in verschillende diameters aan te schaffen.

Heb je echt een beschermfilter nodig?

Sommige fotografen gebruiken een helder of UV-filter voornamelijk ter bescherming van het objectief. Een beschermfilter kan het voorste lenselement beschermen tegen vingerafdrukken, stof, opspattend water en lichte beschadigingen.

Moderne digitale camera's hebben over het algemeen geen UV-filter nodig om ultraviolet licht te corrigeren, omdat de sensor zelf al van UV- en infraroodfiltering is voorzien. Een extra stuk glas kan bovendien reflecties veroorzaken of de beeldkwaliteit enigszins verminderen. Het gebruik van een beschermfilter is daarom vooral afhankelijk van persoonlijke voorkeur en de omstandigheden waarin je fotografeert.

Lichtverlies

Veel filters verminderen de hoeveelheid licht die de sensor bereikt. Hoe groot deze vermindering is, hangt sterk af van het type filter. Een helder beschermfilter heeft vrijwel geen praktische invloed op de belichting, terwijl polarisatie- en grijsfilters aanzienlijk minder licht kunnen doorlaten.

Bij automatische belichtingsstanden compenseert de lichtmeter van de camera deze vermindering normaal gesproken automatisch. Bij zeer sterke ND-filters kan het echter handig zijn om de belichting handmatig te berekenen.

Reflecties en beeldkwaliteit

Een filter voegt extra optische oppervlakken toe die reflecties, lensflare of verminderd contrast kunnen veroorzaken, vooral wanneer zich een sterke lichtbron in of vlak buiten het beeld bevindt. Hoogwaardige filters met meerdere coatings zijn ontworpen om deze effecten zo veel mogelijk te beperken.

Filters van mindere kwaliteit kunnen ook de scherpte verminderen of een ongewenste kleurzweem veroorzaken. Dit kan vooral zichtbaar worden bij camera's met een hoge resolutie en bij sterke grijsfilters.

Vignettering

Filters kunnen soms vignettering veroorzaken, vooral wanneer meerdere filters op elkaar worden geschroefd of wanneer een dik filter op een groothoekobjectief wordt gebruikt. De filterrand kan dan in de hoeken van de foto zichtbaar worden.

Lichte vignettering kan meestal worden gecorrigeerd met software zoals Lightroom of Photoshop. Vignettering kan ook bewust als creatief effect worden toegepast om de aandacht naar het midden van de foto te leiden.

De onderstaande foto toont een voorbeeld van bewust aangebrachte vignettering.

Soorten fotografische filters

Fotografische filters zijn voor verschillende toepassingen verkrijgbaar. Sommige beïnvloeden de hoeveelheid of richting van het licht, terwijl andere de kleur veranderen of een specifiek optisch effect creëren. Hieronder staan enkele veelgebruikte soorten filters.

UV- en skylightfilters

UV-filters werden oorspronkelijk bij film gebruikt om de invloed van ultraviolette straling te verminderen. UV-straling kon vooral op grotere hoogte voor nevel of een blauwachtige kleurzweem zorgen.

Bij moderne digitale camera's is het optische effect meestal zeer gering, omdat de sensorconstructie het grootste deel van het ultraviolette licht al tegenhoudt. UV-filters worden tegenwoordig daarom vaak voornamelijk als beschermfilter gebruikt.

Skylightfilters hebben een subtiele roze of warme tint en waren oorspronkelijk bedoeld om een te sterke blauwe kleurzweem bij daglichtfotografie te verminderen. Bij digitale camera's is deze kleurcorrectie veel minder belangrijk, omdat de witbalans in de camera of tijdens de RAW-bewerking kan worden aangepast.

Polarisatiefilters

Een polarisatiefilter vermindert bepaalde reflecties en schitteringen en kan de kleurverzadiging en het contrast verhogen. Bij moderne digitale camera's worden normaal gesproken circulaire polarisatiefilters (CPL) gebruikt, omdat deze geschikt zijn voor autofocus en TTL-lichtmeting.

Polarisatiefilters zijn vooral effectief bij het verminderen van reflecties op niet-metalen oppervlakken, zoals water, glas en natte vegetatie. Ze kunnen bovendien een blauwe lucht donkerder maken en het contrast tussen lucht en wolken vergroten.

Door het filter te draaien kan de sterkte van het effect worden aangepast. Het effect op de lucht is het sterkst wanneer ongeveer haaks op de richting van de zon wordt gefotografeerd.

Grijsfilters (ND-filters)

Een grijsfilter, ook wel ND-filter of neutral density filter genoemd, vermindert de hoeveelheid licht die het objectief binnenkomt zonder idealiter de kleuren te veranderen.

Hierdoor kunnen bij veel licht langere sluitertijden of grotere diafragmaopeningen worden gebruikt. ND-filters worden bijvoorbeeld toegepast om bewegingsonscherpte te creëren in watervallen, rivieren en wolken, of om bij fel daglicht met een kleine scherptediepte te fotograferen.

Grijsverloopfilters

Een grijsverloopfilter loopt geleidelijk over van donker naar transparant. Het wordt vooral gebruikt om een heldere lucht donkerder te maken zonder de donkere voorgrond sterk te beïnvloeden.

Grijsverloopfilters zijn vooral nuttig bij landschapsfotografie wanneer het helderheidsverschil tussen de lucht en de voorgrond groter is dan de camera gemakkelijk in één opname kan vastleggen.

Kleurverloopfilters

Kleurverloopfilters werken op een vergelijkbare manier als grijsverloopfilters, maar voegen kleur toe in plaats van alleen licht tegen te houden. Ze zijn verkrijgbaar in kleuren zoals blauw, oranje en bruin en kunnen worden gebruikt om atmosferische effecten te creëren of te versterken.

Infraroodfilters

Een infraroodfilter houdt het grootste deel van het zichtbare licht tegen en laat geselecteerde nabij-infrarode golflengten door naar de camerasensor. De foto's kunnen daardoor een opvallend surrealistisch uiterlijk krijgen, waarbij vegetatie vaak zeer licht wordt weergegeven.

Digitale camera's hebben intern een infraroodblokkeerfilter. Daardoor verschilt de gevoeligheid voor infrarood licht sterk per camera. Sterke IR-filters kunnen bovendien het zoeker- of live-viewbeeld zeer donker maken, waardoor scherpstellen en compositie moeilijker worden.

Afhankelijk van de camera en het gebruikte filter kan het daarom gemakkelijker zijn om eerst scherp te stellen en de compositie te bepalen voordat het filter wordt geplaatst, of om live view en handmatige scherpstelling te gebruiken.

Center-spotfilters

Een center-spotfilter houdt het centrale gedeelte van de foto relatief helder of scherp, terwijl het omliggende gedeelte zachter wordt weergegeven. Hiermee ontstaat een dromerig effect dat vooral bij portretfotografie werd gebruikt.

Een vergelijkbaar effect kan experimenteel worden gemaakt met een helder filter waarop rond het midden een kleine hoeveelheid vaseline wordt aangebracht. Breng vaseline nooit rechtstreeks op het voorste lenselement van een objectief aan.

Speciale en creatieve filters

Sommige filters zijn bedoeld voor specifieke fotografische omstandigheden of voornamelijk voor creatieve effecten. Nachtfilters, sterfilters en close-upfilters zijn voorbeelden van filters die het geregistreerde licht of het optische gedrag van het objectief beïnvloeden.

Nacht- en lichtvervuilingsfilters

Lichtvervuiling kan een groot probleem zijn bij nacht- en astrofotografie. Kunstlicht kan de hemel lichter maken en het contrast tussen sterren en de achtergrond verminderen.

Lichtvervuilingsfilters zijn ontworpen om bepaalde golflengten van kunstmatige verlichting te onderdrukken. Hoe goed dit werkt, hangt af van de aanwezige lichtbronnen. Moderne LED-verlichting is moeilijker te filteren omdat deze licht over een breder spectrum uitzendt.

Onder geschikte omstandigheden kunnen deze filters het contrast verbeteren, maar ze kunnen ook de kleurbalans beïnvloeden. Kleurcorrectie tijdens de RAW-bewerking kan daarom nodig zijn.

Sterfilters

Een sterfilter heeft een fijn geëtst of gestructureerd oppervlak waardoor heldere lichtpunten als stervormige lichtstralen worden weergegeven. Afhankelijk van het filter kunnen vier, zes, acht of meer stralen rond een lichtbron ontstaan.

Een vergelijkbaar maar niet identiek stereffect kan vanzelf ontstaan wanneer puntvormige lichtbronnen met een klein diafragma worden gefotografeerd. De vorm en het aantal stralen worden dan onder andere bepaald door de diafragmalamellen van het objectief.

Stereffecten kunnen zowel overdag als 's nachts worden gebruikt, vooral wanneer kleine, heldere lichtpunten in het beeld aanwezig zijn.

Close-upfilters

Een close-upfilter, ook wel voorzetlens genoemd, werkt als een vergrootglas dat voor het cameraobjectief wordt geplaatst. Het verkleint de minimale scherpstelafstand en maakt het mogelijk kleine onderwerpen met een grotere vergroting te fotograferen.

Close-upfilters worden aangeduid in dioptrieën. Veelvoorkomende sterkten zijn +1, +2, +3 en +4 dioptrieën. Een hogere dioptriewaarde zorgt voor een sterkere vergroting en een kortere werkafstand.

Close-upfilters zijn een relatief goedkope manier om met close-upfotografie te experimenteren. Een speciaal macro-objectief biedt doorgaans echter een betere optische kwaliteit en meer flexibiliteit.